Bugün 4 Kasım. Yarın “Uluslararası Dünya V for Vendetta” bayramı. Twitter, Facebook gibi sosyal paylaşım sitelerine ileti olarak “remember, remember the fifth of november” yazarak bayramı coşkuyla kutlayacağız. “Bu maske kurşun geçirir ama fikirler kurşun geçirmezdir” cümlesi filmin popülizminin birkaç temel direğinden biri. Ancak gerçekten savunulacak bir fikir var mı veya filmde savunulan fikir ne kadar sağlıklı? Yoksa insanları bu kadar heyecanlandıran yalnızca bu aforizmanın şatafatı ve gaza getiriciliği mi? Bunları düşünmek lazım.

Bu filmi analiz ederken her zaman göz önünde bulundurmamız gereken unsur filmin bir anarşizm modeli olarak sunulmuş olması. Ancak anarşizm bir ideoloji, insanların içerisinde yaşayacağı bir toplum düzeni iken film bir vendetta’dan (intikam, kan davası) bahsediyor. Devletten veya her hangi bir iktidardan çekenlerin, ezilenlerin önüne bir intikam ve korkusuzluk modeli sunuyor.

İzleyenin tarafını belli etmek için yönetmenlerin birkaç ucuz numarası vardır. Bazı sahnelerde öldüğünde izleyicinin “oh geberdi” diyeceği insanlar genel ahlak kurallarına aykırı –hatta biraz fazla aykırı- davranışlarda bulunurlar ve filmin kötüleri ilan edilirler. Bu sahnelerden sonra iyi olanı bellemek daha kolaydır. Ya bu kötüler karşısında dimdik duran onurlu adamlar veya kötüler tarafından ezilenler yani mağdurlar. Filmin başında Evey’i köşede kıstırıp tecavüz etmeye çalışan fingermanlar (günümüzdeki çevik kuvvet gibi bir polis gücü), pedofili bir papaz, eski zalim komutan yeni zalim hükümet yanlısı haber spikeri; iyi ve haklı adam V tarafından layık oldukları ölümü tadarlar zira. Bu ucuz “iyi ve kötü” tanımlaması ardından iyi adamın bir meselesi olduğunu anlarız. V son yüzyılın en önemli sosyal meselelerinden birine “devlet terörüne” kafayı takmıştır. Evey’e çektiği nutukların bir kısmında der ki: “toplumlar kendi devletlerinden korkmamalı, devletler kendi toplumlarından korkmalı” ve “ şiddet iyi amaçlar için kullanılabilir”. Filmin ayakta kalmasını sağlayan diğer temel direkler de bu cümleler.

İlkini ele alalım: “toplumlar kendi devletlerinden korkmamalı, devletler kendi toplumlarından korkmalı.” Benim okuduğum öğrendiğim anarşizm; insanın üzerinde tanımlanan, insana hükmeden her şeyin kaldırılmasıdır. Bunların başında iktidar (devlet) ve sahip olmak (mülk) gelir. Ancak V’ye göre anarşizm, bunların ortadan kaldırılması değil yer değiştirmesidir. Filmde de devrim diye öngördüğü şey bir iktidar ve korku takasıdır. Aynı şekilde geniş kocaman malikhanesindeki organik yiyecekleri, sanat eserlerini devletten çalmakla övünmektedir. Yani diğer anarşizm kuralı mülksüzlüğü de mülkün devri olarak algılamaktadır. Bence bunun ideal anarşizm kavramıyla alakası yok. Aslında V’nin öngördüğü devrimin gerçekleşmiş biçimi Fransız devrimidir. O zamanki ezilen taraf burjuvalar devletten ve aristokrasiden temiz bir intikam alır ve kendi iktidarını kurarlar. Ancak görüldüğü gibi bu hiçbir şeye yaramamıştır. Yeni kurulan burjuva iktidarı günümüzde başka bir sınıf insana zulmetmektedir.

Diğer cümle: “şiddet iyi amaçlar için kullanılabilir”. Bu ise her hangi bir ideolojiyi bağlamaksızın kesin olarak karşı çıktığım bir mantık. Her şeyden önce “iyi” olanı nasıl belirliyoruz? Bunun için ortak bir yargı kurulu mu var bu iyidir bu kötüdür diye karar veren? Herkesin iyi anlayışı farklı olduğunda insanlar kendi iyileri için şiddet kullanmaktan imtina etmediklerinde nasıl çıkıp savaşa hayır diyebileceğiz? Çok yakın ve basit bir örnek: 31 Ekim Pazar günü Taksim'de polislere bombalı saldırıda bulunan adam bir V maskesi taksaydı ve farzı misal evinde yapılan aramalarda evinin “şiddet iyi amaçlar için kullanılabilir” yazılarıyla donatılmış olduğu gözükseydi bu adamı haklı mı ilan edecektik? Bunun yerine daha temelli ve daha eski bir özlü sözle bu paragrafa nokta koyayım: “şiddet, şiddeti doğurur”.

Filmin ortalarında V, Evey’e korkusundan arınması için bir oyun oynar. Onu bir hücreye tıkıp V’nin yerini söylememesi durumunda işkence ve ölümle tehdit eder. Bütün işkenceye ve tehdide rağmen Evey hiç bir şey söylemez ve ölüm korkusundan arınmış olur. Böylelikle özgür olur ve artık zulmedenlerin karşısında korkusuzca durabilecektir. Müritlerini ölüm korkusundan arındıran V’nin amacı diğerlerine korku salmaktır. Ancak ölüm korkusu insanın hayatta olduğunun, var olduğunun ispatıdır. Sevdiği biri olanlar, bir umudu olanlar, hırsı olanlar, birilerinden nefret edenler yani hayatı yaşayanlar ölmekten korkarlar. Kaybedecek hiçbir şeyi olmayanlar için ölmek önemsizdir. Ancak ideal toplum düzeninin kaybedilecek hiçbir şeyi olmayanlardan kurulmuş olması o düzeni pek de ideal yapmaz. Klişe ama gerçek: “hayat güzeldir”.

Bir sahnede bu olaylarla ilgilenen müfettiş Finch yardımcısına şu soruyu sorar: “eğer senin devletin 100.000 kişinin öldüğü bir biyolojik saldırıdan sorumluysa ve bundan eminsen ne yapardın?” Devletlerin eli kanlı, (kendi devletimiz de dahil) bunu biliyoruz. Polis neredeyse dünyanın her yerinde halka zulüm ediyor, bunu da biliyoruz. Elbette ki susmayacağız, hakkımızı arayacağız ancak bunun yolu bu olmamalı. Bütün sağlam anarşistlerin dediği gibi anarşist devrim şiddetsiz devrimdir. Bakın “Mülksüzler” kitabında bahsettiği odocular halkıyla anarşizmin en güzel tanımını yapanlardan biri Ursula K. Le Guin kitabı için ne diyor:“odoculuk anarşizmdir. Sağı solu bombalamak anlamında değil: kendine hangi saygıdeğer ismi verirse versin bunun adı tedhişçiliktir (terörizm).”

İntikam insanoğlunun belki de en ilkel içgüdülerinden biri. İyi adam filmin sonunda kötülerden acımasızca intikam aldığında bütün izleyicinin içindeki yağlar erir. Bu tür şiddet içeren filmler bir nevi 20. yüzyıl eğlencesidir. Ancak şiddetin eğlence düzeyinde bile sinemada kullanılması bir çok kesim tarafından insanları şiddete özendirmesi sebebiyle eleştiriliyor. Bunun üzerine şiddeti hayal dünyasından çıkarıp gerçek hayatta yaşanan olayların çözümüne alternatif olarak sunarsak çok daha büyük bi hata yapmış oluruz. Tıpkı "Kurtlar Vadisi", "Inglorious Basterds", "Machete" gibi "V for Vendetta" da bu hataya düşmüş bir film. Bu yüzden intikam ve şiddet gerçeklikten uzak, tamamiyle hayal ürünü -Kill Bill gibi- filmleri aşmamalı.

Not: Bu yazı 4 Kasım 2010'da yayınlanmıştır.