The Wizard of Lies: Fon Krizi, Madoff Üzerinden Anlatılabilir mi?

Şu an gündemi meşgul eden Fon Krizi ile beraber sıkça anılan bir isim var; Barnie Madoff. Bir HBO yapımı olan ve Robert De Niro'nun baş rolünü oynadığı The Wizard of Lies filmi, Madoff'un sisteminin nasıl kurulduğunu, işlendiğini ve nasıl çöktüğünü anlatıyor.

Ponzi sistemi nedir? Bizdeki Fon Krizi ile Madoff arasındaki benzerlik nedir? Filmi de içine katarak biraz anlatalım.

Bir Ponzi sistemi basit anlamda şöyle işler: yeni gelen yatırımcının parası eski yatırımcıya ödenir; sistem büyüdükçe gerçek bir yatırım başarısı varmış gibi görünür. Örneklendirmek gerekirse; Sisteme ilk olarak A kişisi 10 lira yatırıyor olsun. Daha sonra gelen B kişisi de 10 lira yatırıyor olsun. Sistem A kişisine 12 lirası olduğunu söylüyor. A kişisi de kazancı olan 2 lirayı çekmek istediğinde; sistem, B'den gelen paradan A kişisine 2 lira veriyor. Sistemin çalıştığını gören A kişisi, sisteme daha çok para koyuyor ve çevresine anlatarak yeni yatırımcılar topluyor. Madoff'un yaptığı da tam olarak buydu. 

Madoff'un sistemi onlarca yıl sürdü. ABD hükümetinin daha sonraki tespitlerine göre yatırım danışmanlığı operasyonu en azından 1970'lerden itibaren devasa bir Ponzi düzeni olarak işledi ve Aralık 2008'de çöküş sırasında 4.000'den fazla yatırım hesabında yaklaşık 65 milyar dolarlık görünen bakiye bulunuyordu. Gerçekte ise kasada kalan para yalnızca 300 milyon dolar civarındaydı. Yani var olduğuna inanılan para ile gerçekte var olan para arasında uçurum var. Bizdeki olayda zikredilen 25 milyar dolar da, Madoff siteminde var olduğuna inanılan 65 milyar dolar gibi şişirilen taraf. Gerçek vurgunun bu rakamdan düşük olduğu kesin, ancak ne kadar olduğu soruşturma sonunda ortaya çıkacak.

Robert De Niro / Bernie Madoff

Peki Bernie Madoff bu sistemi nasıl kurdu? Güven ile. Geçmişte, ABD'nin en büyük borsalarından biri olan NASDAQ'ın başkanlığını yapmış olması Madoff'un en büyük sermayesi olan güvenin altlığıydı. Kurduğu sistemin çökmesi ise bu güvenin sona ermesi ile olmadı, çünkü son ana kadar kendisine hala güveniliyordu. Onu asıl çökerten 2008 yılında gerçekleşen büyük ekonomik krizdi. Kriz ile nakit ihtiyacına düşen yatırımcıları, Madoff sisteminde gözüken paralarını çekmek istediklerinde Madoff sonunun geldiğini anlamıştı. Çünkü bir Ponzi sisteminde çarkın dönmesi için sisteme sürekli yeni para girişi olması gerekiyordu. Sadece para çıkışının olduğu yerde Ponzi çökmeye mahkumdur ve öyle de oldu.

Bernie Madoff'un yakalanması, oğullarının ihbarı üzerine oluyor. 2008 krizi sonrası sisteminin çökeceğini fark eden Madoff, çocuklarına aslında bir dolandırıcı olduğunu, bize yatırılan paralarla hiçbir işlem yapılmadığını söylüyor. Çocukları da aldıkları bir fikir üzerine babalarını ihbar etmeleri gerektiğini, yoksa kendilerinin de suçlu ilan edileceklerini anlayınca ihbar ediyorlar. Belki de bu da oyunun bir parçasıdır bilinmez ama çocuklarından Mark, babasının tutuklanmasının ikinci yıl dönümünde, 2010 yılında evinde kendisini asarak intihar ederken, diğer oğlu Andrew ise 2014 yılında lenfomadan öldü. 

Toplamda Madoff olayı yüzünden 4 intihar yaşandı. Benzer vakalar ülkemizde de görünmez umarım.

Peki Bizdeki Fon Krizi de Bir Ponzi Dolandırıcılığı mı?

Türkiye'deki Fon Krizi olayının, Madoff'un Ponzi sistemiyle birebir aynı olduğunu söylemek için elimizde yeterli veri yok henüz. Ponzi sisteminde paranın karşılığına başka bir menkul değer konmaz, sadece rakamlar vardı. Ancak Fon Krizinde toplanan paranın karşılığında hisse senetleri ve fonlar bulunuyor. Peki sıkıntı nerede? Hisse fiyatlarının şişirilmiş olmasında. SPK'ya göre bazı fonların, piyasada az miktarda işlem gören hisselerde yaptığı yoğun alım-satımlar, şirketlerin gerçek ekonomik değerleriyle açıklanamayacak ölçüde büyük fiyat hareketleri yaratmıştı. Yani bu hisselerde tek tük alım/satım yapılmış ve onu satan da alan da bu fonun kendisi. Bu işlemi de günlerce yüksek fiyattan yapınca, hisse fiyatı her gün giderek artıyor. Yatırımcısına da "işte sizin paralarınız bu hisselerde" deniyor.

İki olayda da benzer şey; likidite yani nakit paranın olayın merkezinde bulunuyor oluşu. Özellikle bu fonların portföyünde bulunan fiili dolaşımı düşük hisselerin satılması gerektiğinde, piyasada yeterli alıcı bulunamıyor. Çünkü ederinin çok çok üzerinde bir fiyatı var. Çok miktarda satış yapılması da fiyatı hızla aşağı çekeceğinden kendi şişirdikleri hisselerden çıkış gerçekleştiremiyorlar. Bu sebeple de fondaki parasını çekmek isteyenlere para yok çekiliyor. Tabi basına yansıdığı şekilde Fatma Betül Sayan gibi olay patlak vermeden çıkılmışsa ne ala. 

Biraz da filme bakacak olursak, Barry Levinson'ın yönettiği The Wizard of Lies'ın hikayesinin büyük bölümü Bernie Madoff'un (Robert De Niro) tutuklanmasından sonrasında geçiyor. Oğulları Mark (Alessandro Nivola)ve Andrew (Nathan Darrow), babalarının gerçekleri itiraf etmesinin ardından onu yetkililere bildiriyor ve kendilerini ondan uzaklaştırmaya çalışıyorlar. Eşi Ruth (Michelle Pfeiffer) ise çok daha karmaşık bir pozisyonda kalıyor. Bir tarafta elli yıldan uzun süredir birlikte olduğu kocası, diğer tarafta çocukları.

Filmin en etkili tarafı burada ortaya çıkıyor: Madoff'un kurduğu sistem çöktüğünde yalnızca para kaybolmuyor. İnsanların birbirleri hakkındaki bilgileri de geçersizleşiyor. Mark'ın yaşadığı yıkım bunun en güçlü örneği. Babasına duyduğu güven, aynı zamanda kendisine dair algısını da parçalıyor. Çünkü babasının yıllarca kendisinden sakladığı şey yalnızca finansal bir suç değil; Mark'ın kendi hayatını üzerine kurduğu gerçeklik. Ve bunun sonucunda da olaydan 2 sene sonra intihar ediyor. Dolayısıyla Madoff'un en büyük kaybı para değil. Kendisini iyi bir baba ve saygın bir aile reisi olarak görmesini sağlayan hikayenin çökmesi.

Filmin güçlü oyunculuklarına rağmen önemli bir zayıflığı var: Madoff'un mağdurlarına yeterince yaklaşmıyor. Milyarlarca dolarını kaybeden yatırımcıların filmde ikincil konumda kalıyor. Madoff'un ailesinin yaşadığı trajedi elbette dramatik. Fakat aynı zamanda bir paradoks yaratıyor: Film, dolandırıcının ailesinin yaşadığı acıyı ayrıntılı biçimde gösterirken, dolandırıcılığın gerçek mağdurlarını arka plana itiyor. Böylece seyirci zaman zaman Madoff ailesine, özellikle Mark ve Ruth'a, Madoff'un yatırımcılarından daha fazla yaklaşmış oluyor; mağdurlardan çok, Barnie Madoff'un geride bıraktığı ailesine üzülüyor.

Her iki olayda da mağdurlar yatırım yaptıkları bu sistemlere fazlasıyla güveniyor. Kazancı yüksek gözüktüğü sürece, insanlar söylenen rakamların gerçekliğini sorgulama ihtiyacı hissetmiyor. Her ülkede, her an finansal olarak çarpılmaya hazır bir kitle var. Soyanlar değişse de ülkemizde soyulanların profili değişmiyor. Ya çok kısa yoldan zengin olmayı hayal edenler ya da yasal çerçevedeki banka faizlerinden kaçınmaya çalışanlar. Mevcuttaki Fon Krizi'ni ise diğerlerinden ayıran bir özellik var. Ve o da bu dolandırıcılığın için de devletin kurumlarının ve şahıslarının da olması. 

Half Man: Birbirini Tamamlayan İki Yarım İnsan

2 sene önce Netflix'te yayınlanan Baby Reindeer dizisi çok konuşulmuştu. O dizinin yapımcısı ve oyuncusu Richard Gadd, bu sene HBO için daha iyi bir mini dizi yaptı; Half Man. Baby Reindeer'ın takıntı ve saplantı anlatısını biraz daha ileri taşıyarak ve onu biraz daha sertleştirerek önümüze koyduğu bu dizide, kendilerini 'yarım adam' gören iki erkek üvey kardeşin hikayesini izliyoruz.

İnsan bazen bir başkasının hayatına girmez; içine sızar. Onu dönüştürmez; bozar. Richard Gadd’ın Half Man’i tam da bu sızıntının hikayesi. Sevginin, bağımlılığın, şiddetin ve kimliğin birbirine dolandığı, çözülmesi neredeyse imkansız olan bir düğüm şeklinde. İlk sahnelerden itibaren izleyiciye rahat bir alan tanımayan dizi, yalnızca karakterlerini değil, seyircisini de psikolojik bir kıskaca alıyor. 

Half Man, Niall (Mitchell Robertson & Jamie Bell) ve Ruben (Stuart Campbell & Richard Gadd) adlı iki karakterin çocukluktan yetişkinliğe uzanan karmaşık ilişkisini merkezine alıyor. Hikaye, Niall’ın düğün günü başlayan gerilimli bir yüzleşmeyle açılsa da, kamera ardından geçmişe dönerek bu iki adamın nasıl bu noktaya geldiğini katman katman ortaya koyuyor. Sosyal olarak çekingen, kırılgan ve içe dönük bir genç olan Niall ile karizmatik ama tehlikeli derecede kontrolsüz Ruben’ın yolları, anneleri üzerinden kesişiyor. Ruben henüz genç olmasına rağmen geçmişi suç, şiddet ve travmayla örülü biri iken; Niall ise kimliğini ve özellikle cinsel yönelimini anlamaya çalışan bir karakter. Bu iki zıt kişilik arasındaki ilişki zamanla bir dostluk, bağımlılık ve yıkım sarmalına dönüşüyor.

Dizi boyunca geçmiş ve şimdiki zaman arasında gidip gelen anlatı, iki karakterin birbirlerini nasıl şekillendirdiğini, birbirlerine nasıl zarar verdiğini ve belki de en önemlisi birbirlerinden neden kopamadıklarını sorguluyor. "Her şey zıddı ile kaimdir" sözündeki iki zıt karakter olan bu ikili, varlıkları için yine birbirine muhtaç kişiler olduklarını ve tüm var oluş amaçlarının da bu doğrultuda olduğunu izledikçe görüyoruz.

Half Man’in ismiyle ima ettiği 'yarım adam' fikri, yalnızca bireysel bir eksiklik değil, aynı zamanda toplumsal olarak dayatılan erkeklik normlarının yarattığı parçalanmış kimlikleri temsil ediyor. Sağlık Bakanı Kemal Memişoğlu'nun geçen sene söylediği "çocuğunuz yoksa aile olamıyorsunuz" sözü, dayatılan normlardan ötürü kişilerin kendilerini toplum nezdinde yarım hissetmesine sebep olan örneklerden biri mesela.

Psikolojik açıdan bakıldığında, Niall ve Ruben birbirlerinin karşıtı olmaktan çok, birbirlerinin tamamlayamadığı parçaları temsil ediyor. Niall pasifliği, bastırılmış arzuları ve korkularıyla var olurken; Ruben kontrolsüz dürtüleri, öfkesi ve saldırganlığıyla öne çıkıyor. Ancak bu karşıtlık bir denge yaratmıyor. Aksine iki karakterin de daha derin bir çöküşe sürüklenmesine neden oluyor.

Dizinin en çarpıcı yönlerinden biri, travmayı bir neden-sonuç ilişkisi içinde ele alma çabası. Ancak bu yaklaşım zaman zaman tartışmalı olabiliyor. Travmanın karakterlerin davranışlarını açıklamak için aşırı deterministik bir şekilde kullanılması, psikolojik derinlik yerine dramatik etkiyi öne çıkarıyor. Bu da karakterlerin zaman zaman gerçek insanlar olmaktan çıkıp, temaları taşıyan araçlara dönüşmesine neden oluyor.

Karakterler ve temsil ettikleri insan tipleri üzerine biraz daha konuşacak olursam, Niall; kırılganlık ve içsel çatışmanın temsili konumunda diyebilirim. Sürekli geri çekilen, kendini ifade etmekte zorlanan ve başkalarının etkisine açık bir karakter olarak karşımızda duruyor. Onun hikayesi, bastırılmış kimliğin ve onay arayışının trajedisi adeta.

Ruben ise kontrolsüz gücün ve travmanın dışa vurumu. Karizmatik ama yıkıcı. Hem çekici hem korkutucu. Onun varlığı, yalnızca kendisi için değil, etrafındaki herkes için bir tehdit oluşturan tiplerden. Fiziken olan gücü duygusal olarak da göstermeye çalışan ama işin özüne inildiğinde eksikliğinin o noktada nüfuz ettiğini gördüğümüz nice örneklerinden biri.
 

Bu iki karakter üzerinden dizi, modern toplumda erkekliğin iki ayrı ucu temsil ediyor. Bastırılmışlık ve Taşkınlık. Ancak her iki uç da sağlıksız ve dizideki gibi bir birleşimde taraflar birbirini besleyerek daha büyük bir yıkıma doğru yol alıyor.

Dizinin hem senaristi, hem yönetmeni, hem de başrol iki oyuncusundan biri olan Richard Gadd’ın ismini önceki işi Baby Reindeer dizisinden duymuştuk. O dizi de psikolojik çıkarımlar içeren bir diziydi ve o da oldukça beğenilmişti. Ve karşılığını da BAFTA ve Emmy ödüllerinde almıştı. Half Man dizisinin Baby Reindeer dizisi arasında güçlü tematik bağlar var. Her iki yapım da travma, istismar ve psikolojik kırılganlık üzerine kurulu. Richard Gadd’ın anlatım tarzı, izleyiciyi rahatsız eden, sınırları zorlayan ve kolay tüketilemeyen bir üslupta. Bu açıdan Half Man, Baby Reindeer’ın açtığı patikayı daha karanlık ve daha yoğun bir şekilde devam ettiriyor desem başım ağrımaz.

Ayrıca iki yapımda da mizah, son derece karanlık bir bağlam içinde kullanılıyor. Baby Reindeer’da bu mizah daha görünür ve işlevseldi, izleyiciye nefes alma alanı tanıyordu. Ancak Half Man’de ise mizah çok daha sınırlı ve beklenmedik anlarda ortaya çıkıyor. Bu da dizinin genel tonunu daha ağır ve gerilimi yüksek bir hale getiriyor.

Bir diğer benzerlik, Richard Gadd’ın travmayı açıklama biçimi. Her iki dizide de karakterlerin bugünkü halleri geçmişte yaşadıkları olaylarla ilişkilendiriliyor. Ancak bu yaklaşım, zaman zaman karmaşık insan davranışlarını fazla basitleştirme riski de taşıyor. Her olay için danışanının çocukluğuna inen terapistleri haklı çıkarırcasına.

İki yapım arasındaki en belirgin fark ise, anlatı dinamizmi ve duygusal çeşitliliği. Baby Reindeer daha kısa bölümleri, daha hızlı temposu ve daha dengeli tonuyla izleyiciyi sürekli tetikte tutarken; Half Man ise daha ağır ilerleyen, daha karamsar ve neredeyse kesintisiz bir duygusal baskı yaratan bir yapıda. Ancak bu diziye devam etme motivasyonunu kıran bir şey olarak algılanmasın. Dizideki bu kasvet ve duygusal gerilim izleyiciyi bu yönde de diri tutmayı başarıyor.

Bir diğer önemli fark, karakterlerin insanlık düzeyi. Baby Reindeer’daki karakterler, tüm kusurlarına rağmen daha tanıdık ve gerçekçi hissettiriyor. Bu gerçeklik, o dizideki unsurun günlük yaşama olan yaygınlığından geliyor. Ancak Half Man ise Baby Reindeer'a nazaran kısmen daha nadir ve yöresel bir hikaye sunuyor. Özellikle ilerleyen bölümlerde karakterler aşırı dramatik yük altında eziliyor ve yer yer karikatürleşiyor. Bu durum, dizinin vermek istediği psikolojik derinliği zayıflatıyor diyebiliriz.

Son olarak, Baby Reindeer’da yer yer hissedilen umutvari durum, Half Man’de büyük ölçüde yok. Half Man, izleyicisine umut vermek yerine onu karanlığın içinde bırakmayı tercih ediyor. Bu da diziyi daha çarpıcı ama aynı zamanda daha yorucu ve bir bakıma da daha vurucu bir hale getiriyor.

Toparlayacak olursam, Half Man, kolay izlenen bir dizi değil. Richard Gadd, yine rahatsız edici, yoğun ve tartışmalı bir iş ortaya koymuş. Çok fazla dizi izlediğim söylenemez, Bu yüzden mevcuttaki dizilerin en iyilerini hangileridir bilmiyorum. Ama Half Man yapım olarak da sunum olarak da oldukça kaliteli bir iş, bunu görebiliyorum. 
Puanım: 8/10